فرهنگ؛ میراث بی بدیل جامعه از گذشته ای دور تا به امروز

به گزارش خبرنگار مهر، "فرهنگ" هسته داخلی تمدن است که بسیاری از اندیشه ها و رفتار انسانها از آن نشأت می گیرد و به همین دلیل است که با مرور زمان، نه تنها از اهمیت آن کاسته نمی شود، بلکه روز به روز بیشتر توجه محققان، جامعه شناسان و حتی مسئولان انجام امور فرهنگی را به خود جلب می کند.

مفهوم و تعاریف فرهنگ

فرهنگ در لغت به معنی کتاب، رأی و تدبیر، دانش، علم و فضل، عقل، آداب و ... است؛ مفهوم فرهنگ برای نخستین بار توسط مردم شناس انگلیسی به نام "ادوارد تایلور" به کار رفت و او فرهنگ را مجموعه پیچیده ای از دانشها، باورها، هنر، قوانین، اخلاق، آداب و رسوم قلمداد کرده که انسان به عنوان عضوی از جامعه فرا می گیرد.

تعریفهای متعددی برای فرهنگ منظور شده و همچنین آن را از لحاظ تاریخی، هنجاری، روان شناختی، ساختی و ... تعریف کرده اند؛ فرهنگ شامل عناصر مادی و معنوی است، از این منظر مادی است که برای دیگران محسوس و قابل تجربه است و معنوی است از این بابت که قابل تفهیم و تفسیر است.

عناصر فرهنگی شامل عناصر عمومی، تخصصی و عناصر اختراعی نیز می شود.

"فرهنگ" راه و روش زندگی است که افراد یک جامعه آن را فرا گرفته اند و در پیروی از آن سهیم و شریک هستند که این راه و روش از جمع و ارتباط ابزار، فنون، نهادهای اجتماعی، نگرشها، باورها، انگیزه ها و ارزشهای مورد قبول مردم حاصل شده است.

ساده ترین و کوچکترین واحد فرهنگی که کارکردی ویژه دارد و پدیده های فرهنگی را می توان به آن تجزیه و تحلیل کرد، ویژگی فرهنگی نامیده می شود و هر ویژگی فرهنگی خود واحدی متشکل از عناصر فرهنگی است.

عنصر فرهنگی، شیء یا رفتاری است که خود به تنهایی اهمیت و نقش فرهنگی ندارد، اما در ارتباط با عناصر دیگر معنی و اهمیت فرهنگی پیدا می کند.

منظور از زندگی فرهنگی، مجموعه فعالیتها و یا صفاتی است که بر توانایی شخص در بیان خود، تعیین موقعیتش در جهان، جامعه، خلق محیط زیست و در برقراری ارتباط با همه تمدنها مؤثر خواهد بود.

در زندگی فرهنگی آنچه اساس و واقعیت است، واقعیتهای شیوه زندگی است؛ فرد در زندگی فرهنگی می خواهد از طریق فرهنگ بر واقعیتها کنترل داشته باشد و آنها را شکل دهد.

عوامل تأثیرگذار در قدرت فرهنگی

از عواملی که در قدرت فرهنگی تأثیر گذارند، می توان به آموزش و پرورش، اعتقادات سیاسی، اوضاع جغرافیایی، اوضاع اجتماعی، رسانه و مطبوعات، پژوهش، فناوری، مذهب، مدیریت و رهبری، آداب و رسوم اشاره کرد.

بعد از انقلاب اسلامی ایران تحولات فرهنگی مختلفی از جمله احیای اسلام، تقویت جبهه ضد استکباری و ضد صهیونیستی، مبارزه با فحشا و منکرات، مبارزه با افکار طاغوتی، توجه به شخصیت زنان، شهری شدن جوامع، گسترش شبکه های فناوری مثل اینترنت، افزایش قشر دانشجو، افزایش مطبوعات و رسانه های تصویری و شبکه های تلویزیونی، ایجاد فضاهای فرهنگی و ... در نظام اتفاق افتاد.

ویژگیهای فرهنگ و فرهنگ عمومی

فرهنگ مجموعه ای منظم و کلیتی سازمان یافته است که افراد یک جامعه را قادر به پیش بینی رفتار یکدیگر می کند و وسیله ای برای کنترل اجتماعی و پدیده ای پویا، انتقال پذیر و پایدار است.

اما فرهنگ عمومی که چهاردهم آبانماه را به نام خود به ثبت رسانیده شبکه بهم تنیده، قدرتمند و مؤثر از دانشها، گرایشها و منشهای عمومی جامعه است که در عین ابهام و نامریی بودن، وجود و حضورش در جامعه احساس می شود و با قدرت خویش در سرتاسر زندگی، ما را تابع خود می سازد.

حوزه فرهنگ عمومی شامل سه بخش اطلاعات(دانشهای عمومی)،‌ گرایشها(عواطف عمومی)،‌ رفتارها(‌منشهای عمومی) است.

فرهنگ عمومی چنان قدرتمند است که همه ابعاد وجود اجتماع و فرد را تحت تأثیر خود قرار می دهد؛ این نیروی قدرتمند در سه سطح فرد، ‌خانواده و اجتماع نقش بی بدیلی دارد.

"فرهنگ" عامل توحید بخش ارزشهای اجتماعی است

فرهنگ عامل توحید بخش ارزشهای اجتماعی است، نظم بخش رفتار انسانها و کنترل کننده غرایز و متمایز کننده جوامع از یکدیگر و آموختنی است.

انتقال فرهنگ در مرحله اول به وسیله خانواده و شبکه خویشاوندی و سپس به واسطه منابع دیگر مثل سازمانها و محافل بیرون از خانواده، مؤسسات آموزشی، وسایل ارتباط جمعی و گروههای اجتماعی از جامعه به فرد صورت می گیرد.

فرهنگ حاصل تجربیات بشری است که طی قرون و اعصار و طی نسلهای متمادی فراهم آمده و با مرور زمان پیچیده تر شده است.

ابعاد مادی و معنوی فرهنگ پیوسته در حال تغییرات تدریجی است که در مجموع به صورت تحولاتی، دوره‌های مختلف تاریخی بشری را از هم متمایز کرده است.

شورای فرهنگ عمومی و اهداف آن

شورای فرهنگ عمومی مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی است و مهمترین هدفی که برای تشکیل این شورا درنظر گرفته شده، نظارت بر فضای فرهنگی کشور، هدایت فضای فرهنگ عمومی کشور و انجام اقدامات به‌موقع برای ارتقا و تقویت فضا و بهبود فضای فرهنگ عمومی در کشور است.

از زمان تشکیل نظام جمهوری اسلامی تا به امروز که نزدیک به 30 سال می گذرد، در یک ارزیابی کلی در همه‌ عرصه‌ها، یک مسیر رو به‌ رشددر فرهنگ طی شده است.

طبیعی است که شورای فرهنگ عمومی، شورای عالی انقلاب فرهنگی و همچنین شوراها و مراکز وابسته به شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز از این قانون مستثنا نیستند؛ یعنی قطعاً یک مسیر رو به رشد را در تأثیر‌گذاری و انجام وظایف ‌مربوطه طی کرده‌اند.

شورای فرهنگ عمومی حلقه‌ وصل شورای انقلاب فرهنگی و بخشهای اجرایی است

امتیاز مهمی که در شورای فرهنگ عمومی وجود دارد، این است که این شورا حلقه‌ وصلی بین شورای عالی انقلاب فرهنگی به ‌عنوان سیاستگذار و سایر ارکان نظام با بخش اجرایی فرهنگی در کشور است.

شاید به این شکل و با این جایگاه یعنی به‌ عنوان یک حلقه‌ اتصال بین مجموعه‌ها، جریانها، نهادهای فرهنگی کشور، خصوصا در بستر اجرایی از یک‌ طرف و ارکانی که در رأس نظامند، مثل شورای عالی انقلاب فرهنگی، مجلس شورای اسلامی و سایر ارکان اصلی نظام از طرف دیگر، محسوب می شود.

در این مرکزیت، شورای فرهنگ عمومی وجود دارد که سیاستها، اهداف و موضوعات کلان را مطرح و از طریق شورای فرهنگ عمومی به فضای فرهنگ عمومی کشور منتقل می‌ کند.

شورای فرهنگ عمومی کشور با ترکیبی از اعضا تشکیل می شود که وظایف خودشان را در سطح کشوری ایفا می ‌کنند و همچنین شوراهای فرهنگ عمومی در سطح استانها و شهرستانها وجود دارد.

یکی از نکات مثبتی که می توان در سالهای اخیر جزو نقاط قوت شورای فرهنگ عمومی نام برد، تأثیر‌گذار شدن اجزای شورای فرهنگ عمومی در سطح کشور است.

شورای فرهنگ عمومی در استانها و شهرستانها تشکیل شده و در هریک از این مجموعه‌ ها، شخصیتهای حقیقی و حقوقی تأثیر‌گذار در فضای فرهنگی استان یا شهرستان حضور دارند که اکثراً شخصیتهای تأثیر‌گذار و اجرایی هستند؛ یعنی به ‌نوعی در بخشی از فضاهای فرهنگی به ‌صورت عملیاتی حضور دارند.

تأثیر مهم این اقدام، ایجاد یک فضای هماهنگ برای حرکت در عرصه‌ فرهنگ عمومی کشور است؛ از شورای عالی انقلاب فرهنگی و شورای فرهنگ عمومی کشور، شوراهای فرهنگ عمومی در استانها و شهرستانهای کوچکتر گسترش پیدا می ‌کنند.

شورای فرهنگ عمومی در عرصه‌ فرهنگ نماز و قرآن، توسعه‌ فرهنگ معنویت و به نوعی عرفان اسلامی در جامعه و در صدر فرهنگ عمومی جامعه و توسعه فرهنگ عفاف و حجاب در جامعه‌ اسلامی توجه خوبی داشته و تصمیمات خوبی گرفته است.

تبیین فرهنگ عمومی با شاخصه ها و اهمیتی که دارد، امر بسیار مهمی است که این مناسبت در تقویم با عنوان روز فرهنگ عمومی درج شده است.

وظایف شورای فرهنگ عمومی

از جمله وظایف شوراهای فرهنگ عمومی کشور می توان به مطالعه دائمی وضع فرهنگ عمومی کشور، ارزیابی آن و بررسی مداوم و چگونگی اجرای اصول سیاست فرهنگی کشور و تهیه گزارش سالیانه و ارائه آن به شورای عالی انقلاب فرهنگی اشاره کرد.

همچنین برنامه ریزی هدایت فرهنگ عمومی به منظور تحقق اهداف، اجرای سیاستهای فرهنگی کشور مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهیه و تدوین طرحهایی برای هماهنگ کردن کوششهای فرهنگی، هنری و تبلیغی در سازمانها و مراکز رسمی فرهنگی و هنری برای اعتلای فرهنگ و هنر و بهبود کیفیت آنها و پیشنهاد طرحها در شورای عالی انقلاب فرهنگی از دیگر وظایف این شورای مهم و تأثیر گذار در کشور است.

فراهم کردن زمینه همکاری و هماهنگی دستگاههای دولتی در اجرای آن بخش از وظایف آنها که راجع به گسترش، ارتقا و تعمیق فرهنگ عمومی است، بررسی آثار فرهنگی مترتب بر سیاستها و اجرای طرحها و برنامه های اقتصادی و اجتماعی به منظور اطمینان از همسویی و عدم مغایرت آنها با اصول سیاست فرهنگی کشور و ابلاغ نتیجه به دستگاههای اجرایی نیز از دیگر وظایف این شورا محسوب می شود.

اتخاذ سیاستهای تشویقی به منظور شکوفایی فرهنگی عمومی در ابعاد مختلف، اظهار نظر نسبت به موضوعات، طرحها و گزارشهای راجع به فرهنگ عمومی کشور که از طرف مراجع ذیصلاح به شورا ارجاع می شود را می توان از دیگر وظایف شورای فرهنگ عمومی کشور عنوان کرد.

پیشنهاد تحقیق در مسائل مهم فرهنگی و همکاری با شورای پژوهشهای علمی کشور برای ایجاد هماهنگی در برنامه های تحقیقاتی فرهنگی و هنری نیز از وظایف دیگر شورای فرهنگ عمومی است.

به هر تقدیر، "فرهنگ" میراث گرانبهایی است که تجربیات دوره های مختلف بشر را در خود جای داده است و با حفظ و ارتقای آن می توان آن را به نسلهای آینده هدیه داد و به وسیله آن تمدن یک کشور را شکوفا کرد.

......................

مینا شمسی